Bu sanal dosya doğa severlere adanmışdır.
Gerçek doğa severlere.....
natura

Sınıflandırma

Soykütüğüne (Phylogeny) göre karadudun özgeçmişi çizelgede.

Bitkibilimcesi Özcesi
family
genus
species
Moraceae
Morus
nigra
aile
cins
tür
Dutgiller
Dutlar
karadut
binomial name Morus nigra L. ikili bilimsel adı

Alttürü yok. Bilimsel olarak ilk tanımlayan Linnaeus. Dayanağı olan eser “Species Plantarum”, 2. cildin 986. sayfasında. Yayına buradan ulaşabilirsiniz.

Morus nigra

Adköken

Latince nigra kara, siyah demek. Bizdeki adı karadut. İngilizcesi black mulberry, Fransızcası mûrier noir, Almancası schwarzer Maulbeerbaum, İtalyancası gelso nero . Başka dillerdeki adları da burada var.

Moruk karadut
Belkide en yaşlısı, ya da en çilekeşi. Dublin.

Yayılım

Tübives’e göre yurdumuzda Adıyaman, Antalya, Artvin, Balıkesir, Gaziantep, İzmir, Konya, Kütahya, Malatya, Muğla, Sakarya ve Sivas illerinde doğal yayılım göstermektedir. Küresel yayılımının listesi burada var, görünümü de haritada. Kimliğinde doğum yeri olarak İran (yeşil) yazıyor. Mor yerler taşınımla bulaştığı yerler. Kübaya nasıl ulaşmış, hayret.

Asırlık karadut
Bu biraz daha genç, asırlık.

Yapı

Yrd.Doç.Dr. Nurgül Karlıoğlu “Türkiye'nin Ağaç ve Çalıları” adlı eserde yazmış: “10 m boyunda, kalın dallı bir ağaçtır. Kabuk esmer gri renkli ve uzun çatlaklıdır. Genç sürgünler tüylüdür. Genç yumurta biçimindeki yapraklar 6-12 (-20) cm uzunluğundadır. Yaprağın ucu sivri ve dip tarafı derin yürek biçimindedir. Kenarları düzensiz kaba dişlidir. Genellikle parçalanmamış, bazen de 2-3 lobludur. Üst yüzü koyu yeşil ve basık kaba tüylü, alt yüzü sık, yumuşak tüylüdür. Olgun mürekkep meyve siyah renkte ve 2-2,5 cm boyundadır. Taze iken yenir veya şurup yapılır. Yaprakları kaba ve tüylü olduğu için ipek böceklerine yem olarak verilmez (Kayacık, 1981).”

Kültürde
Buda kültür karadudu.

Bir de “Ana vatanı İran’dır. Fakat zamanla Asya ve Avrupa’ya götürülmüş, günümüzde birçok yerde yetiştirilmiştir. Karadut, özellikle şarapların boyanmasında kullanılmıştır. Türkiye’de akduta kıyasla park ve bahçelerde daha az rastlanır (Zhekun & Gilbert, 2003; Kayacık, 1981).” diye notu var.

Morus nigra, 9 m boylanabilen, yaprak döker, ince uzun, ama çok dallı bir ağaçtır. Gençliğinde budama ile terbiye edilmezse çaliya dönüşme eğilimi vardır.

Yapraklar 7-12,5 cm uzunlukta, üst yüzleri pürüzlü, altı tüylüdür. Yaprak altının düzenli tüylü oluşu Morus nigra’nın tanı anahtarıdır. Sıklıkla aynı dalda bile hem lobsuz, hem 1 veya daha fazla loblu yapraklar oluşturur. Sapkın yapraklar daha çok kuvvetli genç dallarda, gövde ve kök piç sürgünlerinde görülür.

Çiçeklenme Mayıs-Haziranda, meyve-tohum Ağustos-Eylül aylarında olgunlaşıyor.

Kendine üretken (self-fertile) kara dut hem tek, hem iki evcikli olabiliyor, hatta bazen birinden ötekine geçebiliyor. Ağaç 15 inden sonra tam verime geçiyor ve asırlarca meyve veriyor. Söylentiye göre en yaşlı ağaç en iyi meyveyi veriyor.

Erkek çiçekler, 2,5-5 cm boyunda bir eksen üzerinde toplu halde yer alır ve erkek çiçek salkımı olarak isimlendirilir. Her çiçekte 4 adet erkek organ bulunur. Dişi çiçekler de, uzunluğu yaklaşık 0.5-3 cm, yeşil renkte ve silindir şeklinde bir eksek üzerinde toplu halde, 50-60 adet olarak bulunur. Her dişi çiçekte 4 adet çanak yaprak bulunur, stil iki parçalı ve uzun, stigma ince beyaz tüylü, dişicik borusu çok kısa veya yoktur. Dut meyveleri, botanik açıdan Çoklu ya da Bileşik Meyve olarak isimlendirilir. Meyve yumurtalığı çevreleyen çanak yaprakların etlenip sulanmasıyla oluşur. Bu nedenle yalancı meyve grubunda yer alır. Gerçek meyveler ise ovaryumun oluşturduğu tohumlardır.

Sakınca

Bilinen bir sakıncası yok.

Kullanımı

Malzeme – Kerestesi hafif, yumuşak, zayıf, ince grenli ve uzun ömürlüdür. Ancak ekonomik değeri yoktur.

Yaban hayatı – Karadut yaban hayatı için önemli bir besin kaynağıdır. Kuşlar ve memeliler meyveleri, böcekler ve memeliler yaprakları, kemirgenler kabuğunu yer.

Gıda – Mükemmel bir meyvedir, çiğ ya da pişmiş (reçel, şerbet, pestil, pekmez) olarak tüketilir, renklendirici ve tatlandırıcı olarak kullanılır. Kurutularak toz haline getirilip saklanabilir. Olgun meyve bekletilmeden tüketilmelidir, çabuk çürümeye başlar.

Tarım – Süs bitkisidir. Terk edilmiş maden sahaları ağaçlandırılmasında kullanılır. Meyvesi domuz ve kümes hayvanlarında, yaprakları küçük ve büyük baş hayvanlarda yem olarak kullanılır.

Geleneksel tıb – Müshil ve solucan düşürücü olarak bilinen kök kabuğu çayı zafiyete, idrar sorunlarına, dizanteri ve tenyaya karşı her derde deva ilaç olarak kullanılır....mış. Bitkinin özsuyu saçkırana, meyvesi de ateş düşürmeye iyi geliyor---muş.

100 g çiğ karadutun besin değerleri

Enerji 180 kJ 43 kcal
Karbohidratlar
Şeker
Besinsel lif
9.8 g
8.1 g
1.7 g
-
-
-
Yağ
Doymuş
Tekil doymamış
Çoklu doymamış
0.39 g
0.27 g
0.041 g
0.207 g
-
-
-
-
Protein 1.44 g -
Vitaminler
Vitamin A equiv.
Vitamin A
Thiamine (B1)
Riboflavin (B2)
Niacin (B3)
Vitamin B6
Folate (B9)
Choline
Vitamin C
Vitamin E
Vitamin K
Nice
1 μg
25 IU
0.029 mg
0.101 mg
0.62 mg
0.05 mg
6 μg
12.3 mg
36.4 mg
0.87 mg
7.8 μg
% GBD*
0
-
3
8
4
4
2
3
44
6
7
Mineraller
Kalsium
Demir
Magnesyum
Fosfor
Potasyum
Sodyum
Çinko
Nice
39 mg
1.85 mg
18 mg
38 mg
194 mg
10 mg
0.12 mg
% GBD*
4
14
5
5
4
1
1

Yetiştirme

Sıcak, süzek, tınlı topraklarda iyi gelişir. Güneş sever. Zararlılara dayanıklıdır. Yaklaşık 10 yaşında meyve vermeye başlar. En verimli çağı 30-85 yaş aralığıdır. 125 inden sonra meyve vermez. İki evcikli olduğundan, meyve almak için hem erkek hem dişi ağaçların yetiştirilmesi gerekir. Kökleri yüzeysel ve kırlgandır, dikim ve bakımı zordur. Yaralardan aşırı özsu kaybı olduğundan budamalar mutlaka kışın, uyku döneminde yapılmalıdır.

Yapı

Çoğaltım

Olgunlaşır olgunlaşmaz, bekletilmiş ise 2-3 aylık soğuklamadad sonra, soğuk camekana Şubatta dikilen tohumlar genellikle ilk baharda çimlenir; olmadı 12 ay sonra. Fideler yeterli boya gelince ayrı saksılara alınarak, ilk kışı camekanda geçirmeleri sağlanmalıdır. Yaz başında yerlerine dikilebilir. 7-10 cm boylu, tek gözlü, bir yaşlı çelikler Temmuz-Ağustosta camekanda dikilip köklendirilir, baharda yerlerine nakledilir.

Kubbe taç
12 m boylanabilen, basık ve geniş kubbe taçlı ağaçtır.
Yaprak üstü
Yapraklar genelde sivri uçlu yumurtamsı, dibi derin yüreğimsi, 6-12 cm boyda, kaba testere dişli kenarlıdır. Üst yüzleri oldukça düz, parlak koyu yeşil, ve basık kaba tüylüdür.
Yaprak simetrik
Bazıları simetrik üç loblu......
Yaprak düzensiz loblu
.......... kimisi de düzensiz lobludur.
Yaprak altı
Yaprak altı pürüzlü, sık yumuşak tüylü, belirgin damarlıdır.
Erkek çiçek
Bir veya iki evciklidir. Erkek çiçekler salkım demet oluşturur. Her çiçek kaynaşmış 4 çanak yaprak ve 4 erkekçikten oluşur.
Dişi çiçek
Etli gelişerek kaynaşmış 4 çanak yaprak, bir üst yumurtalık ve, tüylerle kaplı ikili boyuncuk-tepecikden oluşan cok sayıda çiçekçik, çiçek kurulunu oluşturur.
Meyve
Ham meyve beyazdır, olgunlaştıkça kızarır. Olgun meyve siyahtır.

KAYNAKÇA

Tübives
Powo Science
Ars-grin
Wikipedia
Türkiye'nin Ağaç ve Çalıları sayfa 424, 425.
PFAF
World Agroforestry
Mittelmeerflora - Çok ilginç, mutlaka göz atın