Bu sanal dosya doğa severlere adanmışdır.
Gerçek doğa severlere.....
natura

Sınıflandırma

Soykütüğüne (Phylogeny) göre akdudun gelmişi, geçmişi çizelgede.

Bitkibilimcesi Özcesi
family
genus
species
Moraceae
Morus
alba
aile
cins
tür
Dutgiller
Dutlar
akdut
binomial name Morus alba L. ikili bilimsel adı

Alttürü yok, çeşidi var: Morus alba var. tatarica (L.) Loudon. Bilimsel olarak ilk tanımlayan Linnaeus. Dayanağı olan eser “Species Plantarum”, 2. cildin 986. sayfasında. Yayına buradan ulaşabilirsiniz.

Adköken

Latince alba ak, beyaz demek. Bizdeki adı akdut. İstanbul dutu diyen de var. İngilizcesi white mulberry, Fransızcası mûrier blanc, Almancası weißer Maulbeerbaum. Başka dillerdeki adları da merak ediyorsanız burada var.

Morus alba

Yayılım

Tübives’e göre yurdumuzda Adıyaman, Amasya, Artvin, Batman, Bursa, Denizli, Gaziantep, Hakkari, Iğdır, İçel, İstanbul, İzmir, Malatya, Manisa, Niğde, Sakarya, Sivas, Tekirdağ ve Trabzon illerinde doğal yayılım göstermektedir. Küresel yayılımının listesi burada haritası da şurada var.

Var, var da, ne kadar? Çocukluğumdan, yani 70 yıl öncesinden bir örnek vereyim. Mecidiyeköy köydü. Ortaklar caddesinin bulunduğu alan, belki bin, belki beş bin dönüm dutluktu. Çatlarcasına dut yemiş biri olarak unutmam olanaksız. Sonra birileri ortaklık kurup, Mecidiyeköyü betonlaştırmaya karar verdi. Başardılarda. Bu gün Mecidiyeköyde tek bir dut kalmadı. Eskiden dut arabalar dolusu satılır, manavlarda tablalara sığmazdı. Şimdilerde marketlerde. şeffaf plastikden mücevher kutularında satılıyor.

Yapı

Yrd.Doç.Dr. Nurgül Karlıoğlu “Türkiye'nin Ağaç ve Çalıları” adlı eserde yazmış: “Ana vatanı Çin’dir. Fakat zamanla Asya’nın diğer tarafları ile Avrupa ve Amerika’ya götürülmüş, buralarda doğallaşmıştır (Zhekun & Gilbert, 2003; Kayacık, 1981). Genelde 15 m’ye kadar boylanan, geniş tepeli ufak bir ağaçtır. Gövdenin kabuğu açık gri esmer renktedir. Önceleri düzgün ve sonra uzun çatlaklar oluşur. Genç sürgünler hafif tüylü, sonraları çıplaktır. Yapraklar saplı ve değişik formdadır. Çoğunlukla yapraklar, yumurta-geniş yumurta biçiminde ve boyları 6-18 cm’dir. Yaprak ucu sivri, dip tarafları yuvarlak ve yürek gibidir. Parçalanmamış veya küt 3-5 loba ayrılır. Yaprakların alt yüzü seyrek kısa tüylü, üst yüzü ise düzgün, tüysüz ve biraz parlaktır. Bir veya iki evcikli olan çiçekler oldukça küçük, nisan-mayısta açılır. Mürekkep meyve 1,5-2,5 cm büyüklükte, olgunlaştığı zaman beyaz-pembe beyaz renkte ve tatlıdır (Krüssmann, 1977; Kayacık, 1981). Yenen tatlı meyveleri yanında, daha da önemlisi yaprakları ipek böcekleri için yem olarak kullanılır. Bundan dolayı ülkemizin birçok yerinde yetiştirilir. Meyveleri kurutulduğu gibi pekmezi ve pestili de yapılmaktadır. Ayrıca, sarkık dallı olan M. alba park ve bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilir (Kayacık, 1981).”

Kromozom sayısı 2n = 28.

Yaşam ortamı – Asırlardır kültür bitkisi olarak yetiştirilmiştir, gerçekten yabani ak dut bulmak zordur. 4. bölge soğuklara (-34°/-29°) ve dona, kuraklığa ve sert rüzgara dayanıklı, hızla 10×20 m en/boy yapabilen, asırlık ömürlü, ılıman bölgelerde yaprak döker, tropik bölgelerde herdem yeşil ağaçdır. Süzek her türlü nemli toprakta, yarı gölge veya tercihen tam güneşte gelişim gösterir.

Kök – Kökleri kırılgandır, dikimde özen gösterilmelidir.

Gövde – Dut gövde yaralarından aşırı özsu kaybeder. Budama kışın, tam uyku döneminde yapılmalı, zorunluluk olmadıkça yalnız ölü dallar alınmalıdır. Genç kabuk açık kahve-gri renkte ve düzdür, yaşlandıkça rengi koyulaşır ve boyuna çatlaklar olşur.

Gövde kesidi

Tomurcuk – İnce tüylü yada pullu uçlu, birbirine binmiş tomurcukludur. Uç sonu tomurcuğu yoktur.

Yaprak – Genç ve kuvvetli sürgünlerde uzunluğu 30 cm ye ulaşabilen yapraklar derin, yuvarlak düzensiz lobludur. Yaşlı ağaçlarda ise 5-15 cm boyda, lobsuz, dibi yüreğimsi, ucu yuvarlak veya açılı, kenarları tırtıllıdır (serrate). Yaprakların üst yüzü düz, parlak, koyu yeşil, altı mat, açık yeşil, kısa ve seyrek tüylüdür. Yapraklar sıralı (alternate) diziliştedir (tanı anahtarı).

Yaprak

Çiçek – Kendine üretken (self-fertile) ak dutun Mayıs ayında açan çiçekleri tek evciklidir (dişi ve erkek ayrı ama aynı ağaçta), rüzgarla tozlanır.

Çiçek

Erkek çiçekler, 2-3,5 cm boyunda bir eksen üzerinde toplu halde yer alır ve erkek çiçek salkımı olarak isimlendirilir. Her çiçekte 4 adet erkek organ bulunur. Dişi çiçekler de, uzunluğu yaklaşık 1-2 cm, yeşil renkte ve silindir şeklinde bir eksek üzerinde toplu halde, 50-60 adet olarak bulunur. Her dişi çiçekte 4 adet çanak yaprak bulunur, stil iki parçalı ve uzun, stigma ince beyaz tüylü, dişicik borusu çok kısa veya yoktur.

Erkek çiçekler

Ak dut, bitki hareket hızında rekortmendir. Erkekçikler birikmiş enerjilerini 25 µs de boşaltarak sporlarını, bir mancınık gibi, 560 km/h hızla fırlatırlar.

Meyve – Meyve ve tohum temmuz-Ağustos aylarında olgunlaşır. Dut meyveleri, botanik açıdan Çoklu ya da Bileşik Meyve olarak isimlendirilir. Meyve yumurtalığı çevreleyen çanak yaprakların etlenip sulanmasıyla oluşur. Bu nedenle yalancı meyve grubunda yer alır. Gerçek meyveler ise ovaryumun oluşturduğu tohumlardır.

Meyve

Kullanımı

Çevresel – Süs bitkisi, yeniden bitkilendirme amaçlarıyla kullanılır. Kısır kültür çeşitleri meyve pisliği yaratmadığından çevre düzenlemelerinde kullanılmaktadır.

Tarım – Yaprakları ipek böceğinin gıdasıdır. Kıtlıkta küçükbaş hayvanlara yem olarak verilir.

Gıda – Meyve çiğ, pişmiş (reçel, katkı) veya kurutulmuş olarak tüketilir, pekmezi, pestili ve şarabı yapılır. İç kabuğu kavrulup öğütülür, koyulaştırıcı olarak yemeklerde kullanılır, ekmek yapımında una karıştırılır. Kurutulmuş yapraklarından yapılan çay kan şekerini ve kolesterolü düşürüyormuş.

Uram – Kabuğundan elde edilen lif dokumacılıkta, lifli gövde kağıtçılıkta kullanılır. Dayanıklı ve esnek kerestesi tenis raketi gibi spor aletleri, ev ve tekne yapımında kullanılır. İç gövdeden kahve rengi boyar madde elde edilir.

Geleneksel tıb – Ağrı kesici; solucan düşürücü; astım tedavisi; mikrop oldürücü; romatizma ilacı; romatizma ilacı; kanama durdurucu; terletici; idrar söktürücü; yumuşatıcı; balgam söktürücü; kan şekeri düşürücü; düşük tansion giderici; diş ağrısı giderici; göz tedavisi; müshil; müsekkin; kuvvet verici, yani her derde deva. Ama ne kadar etkili!?

Modern tıb – Morus alba üzerine yapılan ve müspet sonuçlar alınan çok sayıda tıbbi araştırma var. Wikipedia’ya bakınız.

Yaban hayat – Yapraklar tırtıllar için, meyve kuşlar için önemli besindir.

Çoğaltım – En kolay çoğaltım çelikleme ile yapılır. Temmuz ortasında alınan 20-30 cm lik 3 tomurcuklu çelikler, hemen 8000 ppm toz İBA/kum karışımına 6-9 cm daldırılır ve sık sık sulanır. Çelikler 3 haftada kuvvetli köklenir.

KAYNAKÇA

Tübives
Powo Science
Ars-grin
Wikipedia
Türkiye'nin Ağaç ve Çalıları sayfa 424, 425.
PFAF
hort.purdue
Mittelmeerflora - Çok ilginç, mutlaka göz atın