Bu sanal dosya doğa severlere adanmışdır.
Gerçek doğa severlere.....
natura

Sınıflandırma

Soykütüğüne (Phylogeny) göre soyunun (clade Rosids), Güloşlar* takımının (order Rosales), Dutgiller ailesine (family Moraceae) mensuptur Dutlar cinsi (genus Morus). Böyle kanun gibi sıralamaktan ben de sıkıldım, tablo halinde vereyim, daha kolay.

Bitkibilimcesi Özcesi
clade
order
family
genus
Rosids
Rosales
Moraceae
Morus
soydalı*
takım
aile
cins
Gülsoylar*
Güloşlar*
Dutgiller
Dutlar

* işaretli adlar resmi değil, sınıflandırma aklınızda kolay kalsın diye ben uydurdum.

Morus cinsini bilimsel olarak ilk tanımlayan, isim babası olarak adlandırdığım kişi L., yani Linnaeus, 1707-1778 yıllarında yaşamış, sonradan asalet unvanı alıp Carl von Linné olan, Latince yazılı kitaplarda Carolus Linnaeus veya Caroli Linnaei olarak geçen İsveçli bilimadamı Carl Linnaeus.

Sınıflandırmanın üst katmanları dutun genel özelliklerini tanımlıyor zaten. Bitkiler aleminin (Plantae) bireyi, yeşil bitkilerden (Viridiplantae), klorofilli yani, kara bitkisi (Streptophyta), döletli bitkilerden (Embryophyta), ve de damarlı (Tracheophyta), tohumlu (Spermatophytina), çiçekli (Angiospermae), ve çiftçenekli (Magnoliopsida-dicotyledons, soy kütüğüne göre eudicots).

Morus cinsi melezlenmeyle (hybridisation) çok kolay evrimleştiğinden, bitkibilimcilerce devamlı tartışma konusu oluyor. ”Şimdilik” şerhlerinin nedeni bu.

The Plant Listde Morus adı altında kayıtlı (şimdilik) tam 217 bitki adı var, bunların 17 si geçerli kabul edilmiş tür. Diğerleri ya eşanlam (synonym), ya da daha incelemede, yani ne olduğu çözülememiş (unresolved) şerhli, 2 adedi de kabul edilmiş çeşit.

Yurdumun dutları

Geçerli kabul edilmiş 17 türden 3 ü yurdumuza taşınım (introduced) yoluyla gelmiş, yerelleşmiştir: akdut - Morus alba L., karadut – Morus nigra L. ve mordut – Morus rubra L.. Üçünü de ilk tanımlayan Linnaeus, üçünün de dayanağı olan eser, doğal olarak 1753 basımı “Species Plantarum”, üçü de 2. cildin 986. sayfasında (1: 201. 1753). Yayına buradan ulaşabilirsiniz.

Adköken

Latince Morus, eski rumca móron (= mōrus = black mulberry tree = kara dut) kelimesinden türemiş. Bir başka görüşe göre ise latince mora = geçikmeden, tomurcukları çok geç açtığı için. Dutun kelime kökenini bulana bir şişe kara bira benden, bilim uğruna. Ingilizcesi mulberry, Fransızcası mûrier, Almancası Maulbeerbaum.... Kökenlerini ararsak alkolik olacağız.

Yayılım

Türlere göre yayılımı farklılık gösterse de Morus, yani dutlar tüm Anadoluda varlar. Malum “İpek Yolu” üzerindeyiz, taşınım yoluyla gelmişler, yerelleşmişler. Küresel yayılımda Ilıman ve tropikal iklim kuşaklarında yaban ve/veya kültür bitkisi olarak yaygınlar. Haritada yeşiller doğal, morlar taşınım yoluyla yayılımı gösteriyor. Dutların çoğunun (11 tür) kimliğinde doğum yeri için “Çin” yazıyor. Uzun zaman önce yenen meyveleri ve ipekçilik için birçok ılıman ve tropikal ülkeye taşınmış ve kültüre alınmış.

Küresel yayılım haritasını, ve de listesini burada bulabilirsiniz.

Yapı

"Türkiye'nin Ağaç ve Çalıları" adlı eserin Angiospermler - Moraceae - Morus L. (Dutlar) bölümünü İstanbul Üniversitesinden Yrd.Doç.Dr. Nurgül Karlıoğlu kaleme almış.

“Kışın yaprağını döken, bazı dokularında süt bulunan ağaç ve çalılardır. Tomurcuklar 3-6 pulla örtülmüş ve sürgün üzerindeki dizilişi almaşlıdır. Yaprak ayası değişik formdadır. Bazıları sade, bir kısmı loblu, kenarları ince veya dişlidir. Ana damar dipten itibaren 3-5 kol halinde uzanır. Mızrak biçimindeki kulakçıklar sonraları dökülür. Monoik veya dioiktirler. Erkek çiçekler yan durumlu silindirik kedicikler halinde kurullar oluşturur ve aşağıya doğru sarkarlar. Çanak 4 parçalı ve periyant yaprakların önünde yer alan stamen sayısı 4 tanedir. Dişi çiçek kurulları uzun yumurta biçimindedir. Çiçek örtüsü 4 parçalı ve serbesttir. Fakat sonraları etlenir, böylece mürekkep bir meyve oluşur. Ovaryum 2 gözlü, tek tohumludur. Gerçek meyve küçük bir nukstur ve beyaz veya siyah renkte etlenen çanak yapraklar, dutlarda yenen tatlı kısımlardır (Krüssmann, 1977; Kayacık, 1981).

Bazı türleri park ve bahçelerde süs bitkisi olarak da yetiştirilir. Ayrıca odunları morin maddesinden dolayı sarı bir renk almıştır. Bu yüzden odunları değerlidir ve müzik aletleri ile takunya yapımında kullanılır (Kayacık, 1981).“

Not – Yukarıda ismi geçen Kayacık ben değilim, adaşı olmakla gurur duyduğum Prof. Hayrettin Kayacık akrabam bile değil. Keşke olsaydı.

Tanı Anahtarı

Morus cinsine ait kitapta yer alan ve ülkemizde yaygın bir şekilde görülen türlerin tanı anahtarı aşağıda verilmiştir.

  1. Yapraklar tüysüz veya yalnız alt yüzü seyrek tüylüdür; Stigma sapsız veya çok kısa saplı; Yaprakların üst yüzü düzgün, yalnız alt yüzünde, damarların birleşim noktalarında tüy demetleri vardır; Meyve genelde beyaz renkte: --> Morus alba
  2. Yaprakların alt yüzü tüylü. Üst yüzü basık kaba tüylü, genellikle büyük ve parçalanmamış: --> 3, 4
  3. Yaprak derin yürek biçiminde, kısa-sivri uçlu, alt yüzü tüylü, meyve siyah renkte: --> Morus nigra
  4. Yaprağın dip tarafı yüreğimsi bir şekilde yuvarlak, alt yüzü yumuşak tüylü; meyve yumurta biçiminde ve koyu kırmızı-mor renkte. Yapraklar oldukça sık ve keskin dişli: --> Morus rubra

Olgun meyve beyaz. ► Morus alba L.
Morus alba
Olgun meyve ± siyah/kırmızı>
Meyve kırmızı

Yaprak sert, kısa sivri uçlu, yüreksi, üst yüz çok parlak. ► Morus nigra L.Morus nigra
Yaprak yumuşak, uzunca sivri uçlu, yumurtamsı, üst yüz oldukça mat. ► Morus rubra L.
Morus rubra

KAYNAKÇA

Bizim bitkiler
Tübives
Powo Science
FAO
acikders.ankara.edu
Türkiye'nin Ağaç ve Çalıları sayfa 424, 425.
Mittelmeerflora - Çok ilginç, mutlaka göz atın