Bu sanal dosya doğa severlere adanmışdır.
Gerçek doğa severlere.....
natura

Sınıflandırma

Saç ağacının soykütüğüne (Phylogeny) göre sınıflandırılması çizelgede.

Bitkibilimcesi Özcesi
Family
Subfamily
Genus
Section
Species
Cupressaceae
Cupressoideae
Juniperus
Sabina
sabina
aile
alt aile
cins
kısım
tür
Servigiller
Servigibiler*
Ardıçlar
Pulsu yapraklılar*
Saç ağacı
Binomial name Juniperus sabina L. ikili ad

* işaretli adlar resmi değil, sınıflandırma aklınızda kolay kalsın diye ben uydurdum. Latince -oideae, -oides, -oideus -a -um ardtakıları, gibi, benzeri, şekilli anlamında kullanılıtor. Cupress- de Cupressus = servi (ya da selvi) olunca, Cupressoideae de haliyle "Servigibiler" anlamina geliyor. Benim için uydurmak, en uygununu bulmak demektir.

Juniperus sabina türünü bilimsel olarak ilk tanımlayan kişi L., yani Linnaeus, 1707-1778 yıllarında yaşamış, İsveçli bilimadamı Carl Linnaeus.Dayandığı yayın 1753 baskılı ve latince Species Plantarum, cilt 2, sayfa 1038. Yayına buradan ulaşabilirsiniz.

Alttürü yok.

saç ağacı

Adköken

sabina sıfatı İtalyanın göbeğindeki "Sabina"dan geliyor. O bölgede eski çağlardad beri yaygınmış. Yabancı dillerde yaygın adı savin. Savin juniper, magicians cypress (eskiden büyüye karşı muska olarak kullanılırmış), Sabina da kullanılıyor. href="https://de.wikipedia.org/wiki/Sadebaum">Almancası Stink-Wacholder, Gift-Wacholder, Sevibaum, Sefistrauch ve Sebenstrauch. Yöresel adları saç ağacı, sabina ya da sadece sabin ardıcı, sürüngen ardıç, kara ardıç.

kıyılarda
(Kel toprağın) saç ardıcı, sürüngen ardıç adları cuk oturmuş.

Yayılım

Ülkemizde Ege, Batı ve Orta Karadeniz, Doğu Akdeniz’de doğal yayılış yapar. Gümüşhane, Kahramanmaraş, Karabük, Sivas illerimizde varlığı belgelidir.

Güney ve Orta Avrupa’nın dağlık bölgelerinde, Akdeniz Bölgesi’nde, Kuzey Afrika, Kırım, Kafkasya, Güneydoğu Rusya, İran, Batı Kazakistan, Moğolistan, Kuzey ve Kuzeybatı Çin’in dağlık bölgelerinde 400-3300 m. arasında doğal yayılış yapar. Kuzey Amerikada bile nadir de olsa vardır. Küresel dağılım listesi ve haritası burada var.

yerel yayılım

Yapı

Saç ağacı, 3-4 m boylanabilen boylu çalı, çoğunlukla yerde sürünen bir çalı, bazen de 10-12 m ye kadar boylanabilen kısa ve kalın gövdeli, düzensiz ve sık dallanmış, herdem yeşil küçük bir ağaçtır. 3300 m ye varan yüksek dağlık yörelerde, güneşli kurak yamaçlarda, seyrek ormanlarda, ya da orman sınırının üstünde görülmektedir.

sabina 2

Soğuğa (3. bölge -39.9°C / -34.4°C) dayanıklıdır. Sıcağa dayanıklıdır. Kuraklığa dayanıklıdır. Gazlara dayanıklıdır, kent ortamından etkilenmez. Toprak konusunda seçici değildir. Asit ve alkali topraklarda gelişir ama en iyi gelişmeyi suyu iyi akıntılı (süzek), kuru, kumlu ve çakıllı topraklarda gösterir. Bağıl nemi düşük olmayan yerleri sever. Işık sever ama, yarı gölgeye de dayanıklıdır. Gelişim hızı yavaştır.

sabina 3

Gövde kabuğu kırmızımsı kahverengi olup, önceleri düzgün, boz ya da yeşilimsi renkte, sonraları kızıl kahve renginde ve boyuna ince levhalar halinde çatlaklıdır. Dallanma toprağa yakın başlar. Sık, yuvarlak, ince, yaygın ve eğri bügrü dallıdır. Yaşlı dallar gri-kahverengidir. Genç dallar kırmızımsı veya yeşil, ince ve esnektir. Sürgünler genellikle 4 köşeli ve incedirler. Sürgünler yoğundur, yatay veya yukarıya yönelmişlerdir.

sabina 4

Yapraklar hem iğne hem de pul yaprak şeklindedir. İğne yapraklar daha çok 10 yaşına kadar olan genç bitkilerde, bazen de yaşlı olanlarda bulunur. Kültür formlarında her iki yaprak tipine rastlanır. İğne yapraklar 4-6 mm uzunlukta, uçları sivri, üst yüzleri oluklu ve mavi-yeşil renkte, üst yüzlerinde bir ya da iki stoma çizgisi bulunur. Pul yapraklar 1 mm uzunlukta, ana sürgünlerde daha uzun 1-3 mm, yumurta formunda, koyu yeşil renkte, tam kenarlı, küt uçlu, kabarık (çıkıntılı) ve çoğunlukla sırtlarında yağ bezesi bulunur. Yapraklar oğuşturulduğunda kötü koku verirler. İğne yapraklar 3lü çevrel dizilir, pul yapraklar karşılıklı ikişerli ve çatı kiremiti şeklinde sıralanmış ve gövdeye yapışıktır.

Sürüngen ardıç genelde iki evcikli, nadiren tek evciklidir. Tek evcikli olanlarda erkek ve dişi çiçekler farklı dallarda oluşur. Erkek çiçekler yumurta şeklinde, sarı-kahverenginde olup kısa dalcıkların koltuğunda veya ucunda bulunurlar ve genelde birçoğu bir arada olmak üzere başcıklar teşkil ederler. İlkbaharda oluşmaya başlarlar. Tozlanma rüzgarladır.

erkek çiçek
Erkek çiçek kozalakçığı

İlkbaharda oluşmaya başlayan dişi çiçekler ise çok küçük, sarımsı ve yuvarlaktır. Kısa, pullu bir sap üzerinde veya kısa dalcıkların ucunda bulunurlar. Tozlanma rüzgarın savurduğu polenin, çiçek yüzeyindeki yapışkan damlacıklara yakalanması ile olur..

dişi çiçek
Dişi çiçek.

Döllenen kozalak dalcıkların ucunda, sarkık olarak gelişir. 5-9 mm çaplı yuvarlak ya da hafif ovalnda olup, 6 adet kozalak pulundan oluşur. Kozalaklar ya birinci yılın sonbaharında, ya da ertesi yılın ilkbaharında olgunlaşır. Kozalak hamken yeşildir, olgunlaştığında mavimsi-siyah renge dönüşür, üzeri gri-mavi dumanlıdır. Her kozalakta 1-4 adet tohum bulunur.

Tohumlar kalın ve sert kabuklu, kahverengi renkte, yumurta formunda, üzerleri girintili-çıkıntılıdır. Çimlenme yeteneğini uzun yıllar korur.

sabina 5

Doğal çoğalım ve yayılımı, kuşların yardımıyla tohumla. Malum ye, uç, sıç. Tohumla çoğaltım zor, aynen adi ardıçın ki gibi. Sonbaharda alınan 5-10 cm uzunluğundaki çeliklerin soğuk yastıklara daldırılmasıyla yapılan üretim daha kolay. Birde aşı ile üretim var. Kıymetli kültür çeşitleri aşı ile üretilir. Aşılamada yandan kertili aşı veya yan aşı uygulanır. Anaç olarak Juniperus chinensis türü kullanılır.

Yetiştiriciliği çok kolaydır. Bir kere tutundumu bakım gerektirmez. Şaşırtma ve nakil sorunsuz gerçekleşir. Süzek olma koşuluyla her tür toprağa, pH değerine, güneş ve gölgeye, kent havasına uyum gösterir. Ardıç çürüklüğünden başka hastalık ve zararlısı yoktur. Budamadan zarar görmez. İstenmeyen dalları yaz ve ilkbaharda kesilebilir. Kapalı kaplarda yetişebilir.

Sürüngen ardıç mikroskopik asalak mantar Gymnosporangium fuscum a yataklık yapar. Bu mantar armutun pas hastalığının nedenidir. Sürüngen ardıçın armut bahçelerinin yakınında bulunması sakıncalıdır.

sabina 6

SAKINCA

Saç ağacının TÜMÜ insan, hayvan ve böcekler için ZEHİRLİDİR.

Yapraklar elle ezildiğinde tahriş ediciliğiyle hemen deriyi kabartmaktadır. Ağacın tüm kısımları, özellikle yaprak ve tohumları "terpenes" grubundan, "sabinene", "sabinol", " sabinil acetate", "pyrogallol" a dönüşen " gallic acid", "podophyllotoxin" içerdiği tesbit edilmiştir. Yaprakların yenmesi, ağız, boğaz ve tüm sindirim sisteminde mükoza katmanlarını tahriş ve tahrip etmektedir. Sabinol sinir sistemini etkileyerek kaslarda şiddetli kasılmalara neden olmaktadır. Pyrogallol barsakları tamamen tıkamaktadır. Böbrekler kangren olmaktadır.

Düşük dozda zehirlenmeler ağızda tahrişle başlamakta, ishal, kusma, sancılar ve kanlı idrarla devam etmektedir. Kadınlarda, kötü kalıcı sonuçları olan düşüğe neden olmaktadır. Yüksek dozda zehirlenmelerde çarpıntı, solunum zorlukları, kramplar görülmekte, felç ve koma sonunda 50% ihtimalle ölüm gerçekleşmektedir.

Poleni dahi zehirlidir ve bundan arılar bile etkilenmektedir. Sürüngen ardıçın yaygın olduğu yerlerde, balda zehirli olacağından, arıcılıktan kaçınılmalıdır.

Zehir etkisi nedeniyle, özyağı, kuru ve taze yaprakları, tohumları, ve bunlardan yapılan her türlü ilaç birçok ülkede yasaklanmıştır. Fransa yetiştirilmesini bile uzun süre yasaklamıştır.

Malum, ardıç kozalakları cin içkisinin tatlandırılmasında kullanılmaktadır, ama saç ağacının zehirli kozalakları değil. Bir dönem İspanyada, kendi cinini kendin yap sistemi ile yapılanlardan içen bir çok insan mest olayım derken mefta olmuştur. Cin severlerin kulağına küpe.

Peki sürüngen ardıçın hiç faydası yok mu? Var. Yaprakları çok iyi bir böcek kovucu. Yağından da böcek öldürücü yapılıyor. Kendisi ve kültür çeşitleri bahçecilikte süs çalısı olarak kullanılıyor.

KAYNAKÇA

wikipedia
www.conifers.org
www.pfaf.org
www.monaconatureencyclopedia.com
Bitki Materyali I: Gymnospermae - 9. ders Yrd.Doç.Dr. Doğanay Yener - İstanbul Üniversitesi, Orman Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Bitki Materyali ve Yetiştirme Tekniği Anabilim Dalı