Bu sanal dosya doğa severlere adanmışdır.
Gerçek doğa severlere.....
natura

Önsöz

"Ardıç Ağacı Neden İnsanlara Küser? Şehirde yaşayan birçok kimse bilmez. Ardıç Ağacı’nı. Belki sadece adını duymuştur. Görse tanımaz bile. Aslında ne kadar da bilinmesi gerektiğini de bilmezler. Ovalardan dağların en yüksek, soğuğun, karın, fırtınanın en şiddetli olduğu yerlerde nasıl da heybetli durduğunu. Sanki bizlere karşılaştığımız her zorlukta dayanabileceğimizi kendi dili ile anlatmakta, ama başarılı olamıyor. Neden mi? Çünkü onun dili insanların konuştuğu dille aynı değil. Hoş aynı olsa ne farkeder ki? Aynı dili konuşsak da, anlamak istemeyince hiçbir şeyi anlamamak gibi bir özelliğimiz var. Sadece kendi doğrularımız var ve onların dışındaki tüm söylemler önemsizdir. Bu kadar duygusuz olmayı nasıl becerebiliyoruz? Bu dünya, bizim için elinden gelenin en güzelini vermeye çalışırken, neden ona karşılık olarak biraz da olsa teşekkür edemiyoruz? Sanırım bunun sebebini hepimiz biliyoruz. Bencillik. Bencillik. Bencillik…"

Sınıflandırma

Ardıçın soykütüğüne (Phylogeny) göre sınıflandırılması çizelgede.

Bitkibilimcesi Özcesi
Kingdom
Clade
Division
Class
Order
Family
Subfamily
Genus
Plantae
Tracheophytes
Pinophyta
Pinopsida
Pinales
Cupressaceae
Cupressoideae
Juniperus
alem
soydalı*
bölüm
sınıf
takım
aile
alt aile
cins
Bitkiler
Damarlılar
Çamsılar*
Kozalaklılar
İğne yapraklılar
Servigiller
Servigibiler*
Ardıçlar

* işaretli adlar resmi değil, sınıflandırma aklınızda kolay kalsın diye ben uydurdum.

Juniperus cinsini bilimsel olarak ilk tanımlayan, isim babası olarak adlandırdığım kişi L., yani Linnaeus, 1707-1778 yıllarında yaşamış, sonradan asalet unvanı alıp Carl von Linné olan, Latince yazılı kitaplarda Carolus Linnaeus veya Caroli Linnaei olarak geçen İsveçli bilimadamı Carl Linnaeus.Dayandığı yayın 1753 baskılı ve latince Species Plantarum, cilt 2, sayfa 1038. Yayına buradan ulaşabilirsiniz.

Juniperus hakkında en kapsamlı bilimsel çalışmalardan birini, Amerikalı bitkibilimci, 1939 doğumlu Robert Phillip Adams yapmış ve The Gymnosperm Database sanal ortamına taşımış. Ne yazık ki Adams hakkında wikipedia da bile bilgiyok.

Farklı sınıflandırmaların üst katmanları ardıçın genel özelliklerini tanımlıyor zaten. Bitkiler aleminin (Plantae) bireyi, yeşil bitkilerden (Viridiplantae), klorofilli yani, kara bitkisi (Streptophyta), döletli bitkilerden (Embryophyta), ve de damarlı (Tracheophyta), tohumlu (Spermatophytina), ve de açık tohumlu bitkilerden (Gymnospermae). Bitkibilimciler en çok "Gymnospermae" sıfatını yakıştırırlar ardıça.

Bitkibilimcilere bu sınıflandırma yetmemiş, ardıçları cins altında 2 kısım (sections, sect.) ve altkısımlara (subsections, subsect.) ayırmışlar. Bu ayrımın tanı anahtarı da özetle altta. Kalın yazılı türler yurdumuzda yetişenler. Kaynak wikipedia.

cins kısım altkısım tür
Juniperus – Ardıçlar Juniperus – İğne yapraklılar* Juniperus – Tek stomalılar* J. communis
Oxycedrus – Çift stomalılar* J. deltoides
J. oxycedrus
J. macrocarpa
Caryocedrus – Kaynaşmış tohumlular* J. drupacea
Sabina – Pulsu yapraklılar* J. polycarpos
J. foetidissima
J. phoenicea
J. sabina

ve tüm diğer türler

* işaretli adlar resmi değil, sınıflandırma aklınızda kolay kalsın diye yine ben uydurdum.

1- kısım Juniperus – üçlü çevrel iğne yapraklılar.
1.1- altkısım Juniperus – 3 ayrı tohumlu kozalak; tek stoma şeritli yaprak

Juniperus communis – adi ardıç
Juniperus communis subsp. alpina – alp ardıcı
Juniperus conferta – sahil ardıçı
Juniperus rigida – iğneli ardıç

1.2- altkısım Oxycedrus – 3 ayrı tohumlu kozalak; çift stoma şeritli yaprak

Juniperus brevifolia – Azor ardıçı
Juniperus cedrus – Kanarya adaları ardıçı
Juniperus deltoides – doğu (şark) ardıçı
Juniperus formosana – Çin ardıçı
Juniperus lutchuensis – Ryukyu ardıçı
Juniperus navicularis – Portekiz ardıçı
Juniperus oxycedrus – katran ardıçı, Batı (garp) ardıçı
Juniperus macrocarpa – deniz ardıçı

1.3- altkısım Caryocedrus – 3 kaynaşmış tohumlu kozalak; çift stoma şeritli yaprak

Juniperus drupacea – andız.

2- kısım Sabina – karşılıklı çift veya üçlü çevrel pulsu yapraklılar.

Juniperus polycarpos – daltaban ardıçı.
Juniperus foetidissima – kokar ardıç.
Juniperus phoenicea – Finike ardıçı.
Juniperus sabina – saç ağacı.
ve tüm diğer türler.

The Plant List 2013’de Juniperus cinsine kayıtlı 730 bitki adı var. Bunların 103 ü kabul edilmiş (accepted) ad, gerisi şimdilik ya eşanlam (synonym), ya ne olduğu çözülememiş-tereddütlü (unresolved), ya da çeşitli nedenlerle geçersiz adlar. Kabul edilmiş adların da 75 i tür, gerisi alttakson (subsp, var, f).

Juniperus communis L., Ardıç (Juniperus L.) cinsinin lektotip türü olarak kabul edilmektedir. Bitkibilimde, bir cinsin İlk tanım yapılırken seçilen ve bir herbaryumda itina ile saklanan tek örnek türe holotip denir; holotip belirtilmemiş, kaybolmuş yada bozulmuşsa onun yerine seçilen örnek türe lektotip denir. Genelde örnek türler doğada en yaygın türlerdir ve sanal ağda bol kaynak bulabilirsiniz. Diğerleri için genelde ya benim gibi sanal ağda, yada öğrenci ve araştırmacılar gibi üniversite kitablıklarında saçınızı başınızı yolarsınız. Serde biraz doğa sevgisi varsa, buda zevkli bir uğraşa döner.

Adi ardıç
Hollandada adi ardıç.

Adköken

Juniperus, bitkinin klasik latince adı iuniperus (juniper) den geldiği söyleniyor. Buda nerden çıktı derseniz, “iùnix” latince düve (yavrulamamış inek) demek, “pàrio” da latincede doğurmak demek. Kel alaka derseniz onuda söyliyeyim, çok eski çağlarda düvelerin ilk yavrulamalarına yardımcı olmak için Juniperus sabina türünü yedirirlermiş. Bir başka görüşe göre Juniperus, Keltçe “gen” shrub/çalı ve “prus” rough/sert/haşin (ağacın batıcı yaprakları nedenile) köklerinden türemiş. Ardıç için, bir ipucu bile bulamadım. Adkökeni tam bir sır. Yabancı dillerde adı juniper (GB), genièvre (Fr) ve Wacholder (D).

Finike ardıç
Kanarya adalarında Finike ardıçı

Yayılım

Fazla söze gerek yok, Juniperus'in küresel emperyalizmini görmek istiyorsanız haritaya bakın. Aynı bağlantıda yayılım listesi de var. Yurdumuzda yetişen türlerin dağılımını gösteren harita da burada var.

Yapı

Tibet ve Himalayalarda 4900 m yükseltiye ulaşabilen ve gıda, yakıt, barınak-araç-gereç için kereste kaynağı olarak ardıç ormanları tarih öncesi uygarlıklar için yaşam ortamı olarak benimsenmiş, kültürü yapılmıştır. Zamanla kutsanmış, dayanıklılık, dinçlik ve üretgenliğin simgesi olmuştur. Şaman Türkmen'lerde ve Bektaşi - Alevilerde kutsal olarak kabul edilmiştir. Dallarına bez bağlanarak dilek tutulmuş, dalları tekkelerde tütsü olarak kullanılmıştır.

Ardıçın, bence, en ilginç özelliği üremesi için bir başka türe bağlı olmasıdır. Ardıç tohumları yere dökülür ancak bu tohumlar bir ardıç kuşu (Turdus philomelos) tarafından yenmedikçe çimlenme gerçekleşmez. Ardıç kuşunun sindirim sisteminde ardıç ağacının tohumlarının kabukları açılır. Ardıç kuşu dışkısı ile birlikte toprağa karışan tohumlar kolayca çimlenir.

ardıç kuşu
Ardıç kuşu

Ardıç tohumları ve uçucu yağı pek çok hastalığın tedavisinde "bitkisel ilaç" olarak yaygın bir biçimde kullanılmıştır. Ardıç tohumları aranılan bir baharattır, yemeklere koku ve tat vermek maksadıyla kullanılırlar, özellikle av etleri, yağlı et yemeklerinde yemeği "hafifletmek"te de çok yararlıdır.

tohum

Yurdumun Ardıçları

Ardıçın Türkiyede 7 türü ve bir o kadar alttür veya varyetesi olduğu bildirilmiştir. De.... "bu ne?" sorusuna cevap nette zor bulunuyor, özellikle Türkçe. Ciddi bir uğraşın sonunda topladıklarımı dosyaladım. Önce özetle:
Adi ardıç - Juniperus communis L.. Çok yaygın. İyi biliniyor. Her ülkeden her dilde yayın var, resim var.
Andız - Juniperus drupacea Labill.. Ülkemizde yaygın, iyi tanınıyor.
Bodur ardıç - Juniperus communis var. saxatilis Pallas. Ülkemizde çok yaygın olmasına rağmen, adi ardıçın bir çeşidi (varyete) olduğundan gariban yayın ve resim sıkıntısı çekiyor.
Boz ardıç - Juniperus excelsa M.Bieb.. Yaygın. Bilgi ve resim var.
Daltaban ardıcı - Juniperus polycarpos K.Koch. Bu bitki bizimbitkiler.org.tr sitesinde ve bir çok yayında Juniperus excelsa subsp. polycarpos olarak geçiyor. Ben theplantlist.org daki kabul edilmiş adını kullandım.
Deniz ardıcı - Juniperus macrocarpa Sm.. Bu bitki bizimbitkiler.org.tr sitesinde ve bir çok yayında Juniperus oxycedrus subsp. macrocarpa olarak geçiyor. Ben theplantlist.org daki kabul edilmiş adını kullandım.
Finike ardıcı - Juniperus phoenicea L.
Katran ardıcı - Juniperus oxycedrus L.
Kokar ardıç - Juniperus foetidissima Willd.
Saç ağacı - Juniperus sabina L.

Tanı Anahtarı

1- Yapraklar iğne yaprak şeklinde ve 3lü çevrel dizilir. Erkek ve dişi çiçekler yaprak koltuklarında yan durumlu olarak yer alırlar.
1.1- Erkek çiçekler yaprak koltuklarında demetler halindedir, dişi kozalak mavimsi renkte, yuvarlakça form, 20-25 mm. çapında, tohumlar serbest değil, odunsu bir koruyucu tabaka içindedir. --> J. drupacea
1.2- Erkek çiçekler yaprak koltuklarında tek-tek bulunur. Kozalak 18 mm. yi geçmez, tohumlar serbesttir.
1.2.1- Yaprakların üst yüzeyinde beyazımsı bir stoma çizgisi vardır ve olgun kozalak dumanlı siyahımsı renktedir J. communis
1.2.2- Yaprakların üst yüzeyinde beyazımsı iki stoma çizgisi vardır ve olgun kozalak turuncu-kırmızımsı renktedir J. oxycedrus
2- Yapraklar pul yaprak şeklinde ve çapraz karşılıklı dizilir. Eğer iğnemsi ise de kaidede birleşmemiştir. Erkek ve dişi çiçekler sürgünlerin ucunda yer alırlar.
2.1- Pul yaprakların kenarındaki yeşil olmayan zarımsı yapı dar ve ince dişlidir., olgun kozalak koyu kırmızı renktedir J. phoenicea
2.2- Pul yaprakların kenarı yukarıdaki gibi değil, olgun kozalak koyu pembe ve siyahımsı renktedir
2.2.1- Olgun kozalakların sapı geriye doğru kıvrıktır J. sabina
2.2.2- Olgun kozalakların sapı düz veya düze yakındır.
2.2.2.1- Genç sürgünleri dört köşeli, tohumlar 1-2(-3) adet J. foetidissima
2.2.2.2- Genç sürgünler yuvarlaktır, tohumlar 4-6(-9) adettir J. excelsa

Tartışmalılar

Amerikalı bitkibilimci R. P. Adams 2014 de yayınladığı bir yazı ile, Juniperus oxycedrus türünün batı Akdeniz bölgesinde hakim olduğunu, doğu Akdeniz, dolayısıyla Türkiyedekilerin Juniperus deltoides R.P.Adams türünden olduğunu belirtmiştir.

bizimbitkiler.org.tr sitesinde Juniperus oxycedrus alttürü olarak gösterilen ve endemik olduğu belirtilen Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus var. oxycedrus f. yaltirikiana (taksonla ilgili kaynağa buradan ulaşabilirsiniz) adında hata var. Bitkinin kayıtlı bilimsel adı Juniperus oxycedrus f. yaltirikiana Avci & Ziel., buda bir eşanlam olarak kabul ediliyor. Geçerli ad Juniperus deltoides R.P.Adams.

Keza bizimbitkiler.org.tr sitesinde Juniperus oxycedrus alttaksobu olarak gösterilen endemik olduğu belirtilen Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus var. spilinanus (taksonla ilgili Tübitak kaynağına buradan ulaşabilirsiniz) adında da hata var. Bitkinin kayıtlı bilimsel adı Juniperus oxycedrus var. spilinana Yalt., Eliçin & Terzioglu, buda eşanlam olarak kabul ediliyor. Adını yetiştiği "Sipil dağı Milli Parkı"ndan almış. Geçerli ad yine Juniperus deltoides R.P.Adams.

O zaman bu ağaçlar endemik değil. Konuyu tartışmak da benim haddim değil. Tartışma adresleri şağıda. Tam bir doktora konusu. Endemik olmayan alttaksonlar da benim ilgi alanımda değil.

Robert P. Adams - Baylor University, Biology Department, One Bear Place, #97388, Waco, TX 76798, USA, Robert_Adams@baylor.edu
Avci - Meral Avci mavci@istanbul.edu.tr
Yalt. - Faik Yaltırık 1930-2016
Eliçin - Gökhan Eliçin 1938-
Terzioğlu - Salih Terzioğlu sterzi@ktu.edu.tr ve terzioglusalih@gmail.com

KAYNAKÇA

Junipers of the World: The Genus Juniperus Çok ilginç, mutlaka göz atın.
The Gymnosperm Database - Başka kaynağa gerek kalmayacak.